امروز سفر از قارهای به قاره دیگر میتواند تنها چند ساعت طول بکشد. هواپیماها، نقشههای دیجیتال، GPS و اینترنت، جهان را کوچکتر از همیشه کردهاند. اما قرنها پیش، سفر به سرزمینهایی دوردست، سفری پرخطر و گاه چندینساله بود؛ سفری که میتوانست از بیابانها، کوهستانها، دریاهای ناشناخته و سرزمینهایی عبور کند که مسافر تقریباً هیچ شناختی از آنها نداشت.
در چنین شرایطی، گروهی از جهانگردان، کاشفان، دریانوردان و ماجراجویان بزرگ تاریخ قدم به سرزمینهایی گذاشتند که برای مردم زمان خود تقریباً ناشناخته بود. برخی از آنها برای تجارت سفر کردند، برخی برای زیارت، برخی برای کشف سرزمینهای جدید و برخی نیز برای گسترش قدرت سیاسی و اقتصادی حکومتهای خود.
اما سفرهای آنها فقط زندگی خودشان را تغییر نداد؛ روایتهایشان باعث شد مردم سرزمینهای دور را بهتر بشناسند و حتی نسلهای بعدی را به سفر و کشف جهان ترغیب کرد.
در این مقاله با تعدادی از مشهورترین جهانگردان تاریخ آشنا میشویم؛ از مارکوپولو و ابنبطوطه تا ژنگ هه، کریستف کلمب و جیمز کوک.
۱. مارکوپولو؛ مشهورترین جهانگرد قرون وسطی
وقتی نام «جهانگرد» به میان میآید، شاید هیچ نامی به اندازه مارکوپولو در ذهن مردم سراسر جهان شناختهشده نباشد.
مارکوپولو در سال ۱۲۵۴ میلادی در ونیز متولد شد. او در نوجوانی همراه پدر و عمویش سفر تاریخی خود را به سوی شرق آغاز کرد؛ سفری که آنها را از مسیرهای زمینی آسیا به قلمرو مغولان و چین رساند.
مارکوپولو در دربار قوبیلای خان، فرمانروای بزرگ مغول، حضور پیدا کرد و سالها در قلمرو او زندگی کرد. طبق روایتهای تاریخی، او در طول این مدت با شهرها، فرهنگها، نظامهای اداری و فناوریهایی روبهرو شد که در آن زمان برای بسیاری از اروپاییان ناشناخته بود.
او پس از بازگشت به اروپا، تجربیات خود را در کتابی که بعدها با نام سفرهای مارکوپولو شناخته شد، روایت کرد. این کتاب به یکی از مشهورترین سفرنامههای تاریخ تبدیل شد و تصویری بسیار گسترده از چین و سرزمینهای آسیایی به اروپاییان ارائه کرد.
جالب است که درباره برخی جزئیات سفرهای مارکوپولو در طول تاریخ تردیدهایی مطرح شده است. برخی پژوهشگران به نبودن بعضی جزئیات مورد انتظار در نوشتههای او اشاره کردهاند، اما بیشتر پژوهشگران معتقدند که او واقعاً به چین سفر کرده است و بخش قابلتوجهی از روایتهای او با شواهد تاریخی و جغرافیایی سازگار است.
چرا مارکوپولو مشهور شد؟
اهمیت مارکوپولو فقط در مسافتی که طی کرد نبود. اهمیت اصلی او در این بود که تجربه سفر به شرق را به یکی از مشهورترین روایتهای جهان تبدیل کرد.
کتاب او قرنها بعد نیز الهامبخش مسافران و کاشفان دیگر شد. حتی گفته میشود روایتهای مربوط به ثروت و سرزمینهای شرق، بر نسلهای بعدی کاشفان اروپایی تأثیر گذاشت.
۲. ابنبطوطه؛ یکی از بزرگترین جهانگردان تمام تاریخ
اگر معیار را مسافت طیشده و گستردگی سفرها قرار دهیم، ابنبطوطه یکی از جدیترین نامزدهای عنوان بزرگترین جهانگرد تاریخ است.
ابنبطوطه در سال ۱۳۰۴ میلادی در طنجه، مراکش، متولد شد.
او در ابتدا برای انجام سفر حج از مراکش خارج شد؛ اما این سفر، آغاز ماجراجوییای شد که تقریباً سه دهه ادامه پیدا کرد.
ابنبطوطه در طول سفرهای خود از بخشهای گستردهای از شمال آفریقا، خاورمیانه، شرق آفریقا، آسیای مرکزی، هند، جنوب شرق آسیا و چین دیدن کرد.
بر اساس برآوردهای تاریخی، او در طول نزدیک به ۳۰ سال سفر، مسافتی در حدود ۱۲۰ هزار کیلومتر را طی کرد و از بیش از ۴۰ کشور امروزی عبور کرد. این مسافت، او را به یکی از گستردهترین مسافران شناختهشده دوران پیشامدرن تبدیل میکند.
ابنبطوطه تنها یک ماجراجو نبود. او دانشمند، قاضی و نویسنده نیز بود و سفرهای خود را در اثر معروفی که امروزه با نام رحله ابنبطوطه شناخته میشود، ثبت کرد.
این اثر اطلاعات ارزشمندی درباره شهرها، حکومتها، فرهنگها، مردم و زندگی اجتماعی مناطق مختلف جهان اسلام و فراتر از آن ارائه میدهد.
سفرهای ابنبطوطه چقدر گسترده بود؟
مسیرهای سفر او از مراکش آغاز شد و به مناطقی مانند:
- مصر
- شام
- عربستان
- عراق
- ایران
- آسیای مرکزی
- هند
- مالدیو
- سریلانکا
- جنوب شرق آسیا
- چین
- شرق آفریقا
رسید.
در مقایسه با مارکوپولو، ابنبطوطه نهتنها مسافت بسیار بیشتری را طی کرد، بلکه تقریباً سه دهه از زندگی خود را در سفر گذراند.
به همین دلیل، بسیاری از مورخان او را بزرگترین جهانگرد تاریخ از نظر گستردگی سفرها میدانند.
۳. ژنگ هه؛ دریانورد چینی که با ناوگانهای عظیم به جهان سفر کرد
در بسیاری از روایتهای مشهور درباره تاریخ جهانگردی، نامهای اروپایی بیشتر شنیده میشوند؛ اما یکی از بزرگترین دریانوردان تاریخ از چین برخاست.
ژنگ هه، دریاسالار و کاشف چینی، در قرن پانزدهم میلادی رهبری هفت سفر دریایی بزرگ را بر عهده داشت.
او بین سالهای ۱۴۰۵ تا ۱۴۳۳ میلادی، ناوگانهای بزرگی را در مسیرهای دریایی آسیا و اقیانوس هند هدایت کرد.
سفرهای او به مناطقی مانند:
- جنوب شرق آسیا
- هند
- شبهجزیره عربستان
- خلیج فارس
- سواحل شرق آفریقا
رسید.
ژنگ هه در سفرهای خود به شهرهایی مانند هرمز و موگادیشو نیز رفت. مأموریتهای او ترکیبی از دیپلماسی، تجارت، نمایش قدرت و برقراری ارتباط با حکومتهای خارجی بود.
اهمیت ژنگ هه در این است که سفرهای او در دورهای انجام شد که بسیاری از سفرهای دریایی اروپایی مشهور هنوز آغاز نشده بودند.
او را میتوان یکی از بزرگترین دریانوردان تاریخ چین و یکی از مهمترین کاشفان دریایی جهان پیشامدرن دانست.
۴. کریستف کلمب؛ دریانوردی که مسیر تاریخ جهان را تغییر داد
کریستف کلمب یکی از مشهورترین و در عین حال بحثبرانگیزترین کاشفان تاریخ است.
کلمب در اواخر قرن پانزدهم میلادی تلاش کرد از مسیر غربی اقیانوس اطلس به آسیا برسد. او تصور میکرد با حرکت به سمت غرب میتواند به سرزمینهای شرقی آسیا برسد.
در سال ۱۴۹۲، با حمایت پادشاهی اسپانیا، سفر معروف خود را آغاز کرد.
او به جزایری در منطقه کارائیب رسید؛ اما تصور میکرد به بخشهایی از آسیا نزدیک شده است. این اشتباه جغرافیایی، یکی از مهمترین اتفاقات تاریخ جهان را رقم زد.
سفرهای کلمب باعث آغاز ارتباط دائمی میان اروپا و قاره آمریکا شد؛ رویدادی که پیامدهای گستردهای در اقتصاد، سیاست، تجارت و تاریخ جهان داشت.
بااینحال، ارزیابی تاریخی از کلمب امروز پیچیدهتر از گذشته است. در کنار اهمیت سفرهای او در تاریخ اکتشافات جغرافیایی، پیامدهای استعمار اروپایی، خشونت علیه جوامع بومی و بهرهکشی نیز بخش مهمی از میراث تاریخی این دوره محسوب میشود.
بنابراین، کریستف کلمب را باید شخصیتی دانست که سفرهایش تاریخ جهان را تغییر دادند، اما میراث او همچنان موضوع بحث و نقد تاریخی است.
۵. فردیناند ماژلان؛ نخستین سفر دریایی پیرامون جهان
فردیناند ماژلان یکی از مهمترین چهرههای تاریخ دریانوردی است.
هدف او یافتن مسیری غربی به جزایر ادویه در جنوب شرق آسیا بود. او در سال ۱۵۱۹ سفر دریایی بزرگی را آغاز کرد.
ماژلان در طول این سفر به آمریکای جنوبی رسید و گذرگاهی را پیدا کرد که امروزه به نام تنگه ماژلان شناخته میشود. پس از عبور از این تنگه، ناوگان او وارد اقیانوس آرام شد.
این سفر یکی از دشوارترین سفرهای دریایی تاریخ بود.
ماژلان خود در فیلیپین کشته شد و نتوانست پایان سفر را ببیند. اما یکی از کشتیهای ناوگان او سرانجام به اروپا بازگشت و نخستین سفر دریایی ثبتشده پیرامون جهان را تکمیل کرد.
از نظر تاریخی، این سفر برای نخستینبار به شکلی عملی نشان داد که میتوان با حرکت پیوسته در یک مسیر دریایی، به دور کره زمین سفر کرد.
۶. جیمز کوک؛ کاشف بزرگ اقیانوس آرام
جیمز کوک یکی از مهمترین کاشفان عصر اکتشافات است.
او در قرن هجدهم میلادی سه سفر بزرگ اکتشافی را در اقیانوس آرام انجام داد.
کوک مناطق گستردهای از اقیانوس آرام را بررسی و نقشهبرداری کرد و اطلاعات جغرافیایی بسیار مهمی درباره سواحل استرالیا، نیوزیلند و جزایر اقیانوس آرام به دست آورد.
اهمیت کار او تنها در کشف سرزمینها نبود؛ او تلاش کرد نقشههای دقیقتری تهیه کند و اطلاعات علمی درباره مناطق مختلف جهان جمعآوری کند.
سفرهای جیمز کوک نقش مهمی در تکمیل نقشه جهان در قرن هجدهم داشت.
بااینحال، مانند بسیاری از کاشفان اروپایی این دوره، سفرهای او نیز در چارچوب گسترش استعمار اروپا اتفاق افتاد و آثار تاریخی آن باید با در نظر گرفتن دیدگاه جوامع بومی بررسی شود.
۷. آمریگو وسپوچی؛ مردی که نام یک قاره از او گرفته شد
آمریگو وسپوچی دریانورد و تاجر ایتالیایی بود که در اواخر قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم میلادی به سفرهای دریایی در اقیانوس اطلس پرداخت.
اهمیت او در تاریخ بیشتر به این دلیل است که نوشتهها و گزارشهایش به اروپاییان کمک کرد متوجه شوند سرزمینهایی که در غرب اقیانوس اطلس قرار دارند، احتمالاً بخشی از آسیا نیستند؛ بلکه سرزمینی ناشناخته و جداگانه هستند.
به همین دلیل، نام لاتینشده او یعنی Americus، به شکل «America» وارد نقشههای اروپایی شد.
امروزه دو قاره آمریکا نام خود را از آمریگو وسپوچی گرفتهاند.
۸. ابن ماجد؛ دریانورد بزرگ جهان اسلام
در تاریخ دریانوردی اقیانوس هند، نام احمد بن ماجد اهمیت زیادی دارد.
او دریانورد، جغرافیدان و نویسندهای عرب بود که در قرن پانزدهم میلادی زندگی میکرد.
ابن ماجد آثار مهمی درباره:
- مسیرهای دریایی
- بادهای موسمی
- جهتیابی
- ستارهشناسی دریایی
- سواحل اقیانوس هند
نوشت.
او بهویژه در سنت دریانوردی اقیانوس هند جایگاه بسیار مهمی دارد و آثارش نشاندهنده دانش پیشرفته دریانوردان منطقه در دورهای است که بسیاری از اروپاییان هنوز در حال گسترش سفرهای دریایی خود بودند.
نام ابن ماجد گاهی به دلیل ارتباط احتمالی با سفر واسکو دا گاما نیز مطرح میشود؛ هرچند جزئیات این ارتباط در منابع تاریخی محل بحث است و نباید روایتهای مشهور را بدون بررسی دقیق بهعنوان واقعیت قطعی پذیرفت.
۹. واسکو دا گاما؛ دریانوردی که مسیر دریایی اروپا به هند را گشود
واسکو دا گاما یکی از مشهورترین دریانوردان پرتغالی بود.
در سال ۱۴۹۷، او سفر خود را از پرتغال آغاز کرد و با حرکت به سمت جنوب آفریقا، از دماغه امید نیک عبور کرد و سرانجام به هند رسید.
این سفر از نظر اقتصادی و سیاسی اهمیت بسیار زیادی داشت، زیرا برای نخستینبار مسیر دریایی مستقیمی میان اروپا و هند ایجاد کرد.
پس از این سفر، پرتغال توانست نفوذ خود را در مسیرهای تجاری اقیانوس هند گسترش دهد.
اما مانند بسیاری از سفرهای عصر اکتشافات، سفرهای واسکو دا گاما نیز بخشی از روند گسترش استعمار و سلطه تجاری اروپا در آسیا بود.
۱۰. دیوید لیوینگستون؛ جهانگرد و کاشف آفریقا
دیوید لیوینگستون پزشک، مبلغ مذهبی و کاشف اسکاتلندی قرن نوزدهم بود.
او بخشهای مختلفی از آفریقا را سفر کرد و بهویژه در جستوجوی مسیرهای ناشناخته در مناطق داخلی این قاره بود.
لیوینگستون در زمان خود به دلیل سفرهای طولانی و خطرناک در آفریقا بسیار مشهور شد.
یکی از مشهورترین لحظات زندگی او زمانی بود که پس از سالها بیخبری، روزنامهنگار آمریکایی هنری مورتون استنلی او را پیدا کرد. جمله مشهور «دکتر لیوینگستون، حدس میزنم؟» به یکی از معروفترین نقلقولهای تاریخ اکتشافات تبدیل شد.
البته نگاه امروزی به سفرهای اروپایی در آفریقا، مانند سایر پروژههای اکتشافی دوران استعمار، پیچیدهتر از روایتهای سنتی است و باید نقش استعمار و پیامدهای آن برای جوامع بومی را نیز در نظر گرفت.
۱۱. نلی بلی؛ جهانگردی که دور دنیا را در ۷۲ روز پیمود
در میان مشهورترین جهانگردان تاریخ، زنان نیز نقش مهمی داشتهاند.
نلی بلی، روزنامهنگار آمریکایی، در سال ۱۸۸۹ تصمیم گرفت رکورد داستان مشهور دور دنیا در هشتاد روز اثر ژول ورن را به چالش بکشد.
او سفر خود را از نیویورک آغاز کرد و با استفاده از قطار و کشتی، از مسیرهای مختلف جهان عبور کرد.
نلی بلی سرانجام در مدت حدود ۷۲ روز به نیویورک بازگشت و به یکی از مشهورترین جهانگردان زن تاریخ تبدیل شد.
سفر او نشان داد که جهان در حال ورود به دورهای جدید است؛ دورهای که فناوریهای مدرن مانند قطار و کشتی بخار، سفرهای طولانی را سریعتر و قابلدسترستر میکردند.
۱۲. ثور هیردال؛ جهانگردی که با سفرهای دریایی نظریههای تاریخی را آزمود
ثور هیردال جهانگرد و پژوهشگر نروژی بود که به دلیل سفرهای دریایی بسیار غیرمعمول خود شهرت یافت.
او در سال ۱۹۴۷ با یک قایق ساختهشده از چوب بالسا، به نام کون-تیکی، از آمریکای جنوبی به سمت پلینزی حرکت کرد.
هدف هیردال این بود که نشان دهد سفر دریایی با فناوریهای سنتی و ابتدایی نیز میتواند در مسافتهای بسیار طولانی امکانپذیر باشد.
این سفر به یکی از مشهورترین ماجراهای اکتشافی قرن بیستم تبدیل شد.
البته توانایی انجام یک سفر دریایی، بهتنهایی اثبات نمیکند که چنین سفری حتماً در گذشته رخ داده است. به همین دلیل، نظریههای تاریخی هیردال همچنان باید از ادعاهای اثباتشده تاریخی جدا شوند.
فهرست مشهورترین جهانگردان تاریخ در یک نگاه
| جهانگرد | دوره تاریخی | دلیل شهرت |
|---|---|---|
| مارکوپولو | قرن ۱۳ | سفر به چین و ثبت روایتهای گسترده از آسیا |
| ابنبطوطه | قرن ۱۴ | سفر در بخش بزرگی از جهان طی نزدیک به ۳۰ سال |
| ژنگ هه | قرن ۱۵ | هفت سفر دریایی بزرگ از چین تا آفریقا |
| کریستف کلمب | قرن ۱۵ | سفر به قاره آمریکا و تغییر مسیر تاریخ جهان |
| فردیناند ماژلان | قرن ۱۶ | رهبری نخستین سفر دریایی پیرامون جهان |
| واسکو دا گاما | قرن ۱۵ | گشودن مسیر دریایی اروپا به هند |
| جیمز کوک | قرن ۱۸ | نقشهبرداری گسترده از اقیانوس آرام |
| آمریگو وسپوچی | قرن ۱۵ و ۱۶ | کمک به شناسایی آمریکا بهعنوان سرزمینی جدا از آسیا |
| دیوید لیوینگستون | قرن ۱۹ | سفرها و اکتشافات گسترده در آفریقا |
| نلی بلی | قرن ۱۹ | سفر دور دنیا در حدود ۷۲ روز |
| ثور هیردال | قرن ۲۰ | سفرهای دریایی تجربی و ماجراجویانه |
بزرگترین جهانگرد تاریخ چه کسی بود؟
پاسخ به این سؤال به معیار ما بستگی دارد.
اگر شهرت جهانی و تأثیر فرهنگی را معیار قرار دهیم، مارکوپولو احتمالاً مشهورترین جهانگرد تاریخ است.
اگر مسافت و گستردگی جغرافیایی سفرها را در نظر بگیریم، ابنبطوطه یکی از قویترین نامزدهاست؛ او تقریباً سه دهه از عمر خود را در سفر گذراند و بخش عظیمی از جهان شناختهشده زمان خود را دید.
اگر سفرهای دریایی و مقیاس ناوگان معیار باشد، ژنگ هه یکی از بزرگترین دریانوردان تاریخ است.
و اگر تأثیر سفر بر شکلگیری جهان مدرن را بررسی کنیم، نامهایی مانند کریستف کلمب، واسکو دا گاما و ماژلان جایگاه ویژهای پیدا میکنند.
جمعبندی
تاریخ جهانگردی، در واقع تاریخ کنجکاوی انسان است.
مارکوپولو به شرق رفت و روایتهایش اروپا را با تمدنهای آسیایی آشنا کرد. ابنبطوطه تقریباً سه دهه در جهان سفر کرد و یکی از ارزشمندترین سفرنامههای تاریخ را به جا گذاشت. ژنگ هه با ناوگانهای عظیم خود اقیانوس هند را پیمود. کلمب، ماژلان و واسکو دا گاما مسیرهای دریایی جدیدی را گشودند و جیمز کوک نقشههای جهان را دقیقتر کرد.
هرکدام از این افراد، با انگیزهای متفاوت راهی سفر شدند؛ اما نتیجه کارشان یکسان بود: جهان برای انسانها کوچکتر و شناختهشدهتر شد.
امروزه سفر با خرید یک بلیت هواپیما و چند ساعت پرواز امکانپذیر است؛ اما جهانگردان بزرگ تاریخ، گاهی برای رسیدن به مقصدی دوردست، ماهها یا حتی سالها در مسیر بودند. همین تفاوت، عظمت سفرهای آنان را بهتر نشان میدهد.
شاید مهمترین میراث این جهانگردان این باشد که به انسان یادآوری کردند مرزهای جهان، اغلب بسیار کوچکتر از مرزهای ذهن ما هستند.
