تصور کنید در ۲۱ سالگی از خانه خارج شوید؛ نه برای یک سفر چندروزه، نه برای تحصیل در شهری دیگر و نه حتی برای دیدن چند کشور. مقصد اولیه‌تان فقط مکه باشد، اما آن سفر آن‌قدر طول بکشد که نزدیک به سه دهه بعد به خانه برگردید؛ در حالی که از شمال آفریقا تا خاورمیانه، ایران، هند، آسیای مرکزی، جنوب شرق آسیا، شرق آفریقا و حتی چین را دیده‌اید.
این دقیقاً داستان زندگی ابن بطوطه است؛ یکی از بزرگ‌ترین جهانگردان تاریخ.
او در سال ۱۳۰۴ میلادی در شهر طنجه در مراکش به دنیا آمد و در سال ۱۳۲۵، در حالی که تنها ۲۱ سال داشت، برای انجام حج از زادگاهش خارج شد. اما سفری که قرار بود یک زیارت باشد، به ماجرایی تقریباً ۳۰ ساله تبدیل شد. کتابخانه کنگره آمریکا او را از بزرگ‌ترین جهانگردان تاریخ می‌داند و گستره سفرهایش را از شمال و غرب آفریقا و اروپا تا خاورمیانه، هند، آسیای مرکزی، جنوب شرق آسیا و چین توصیف می‌کند. The Library of Congress
نکته شگفت‌انگیز اینجاست که ابن بطوطه در دورانی سفر می‌کرد که سفر خودش یک ماجراجویی بزرگ بود. خبری از هواپیما، قطار، جاده‌های امروزی، تلفن همراه یا نقشه‌های دقیق نبود. بخش بزرگی از مسیرها با شتر، اسب، کشتی و گاهی پیاده طی می‌شد و هر سفر می‌توانست با خطرهایی مانند بیماری، دزدان، طوفان، گرسنگی یا حتی مرگ همراه باشد.
با این حال، ابن بطوطه بارها راه افتاد.
و هر بار، مقصدی تازه در انتظار او بود.
ابن بطوطه که بود؟
نام کامل او ابوعبدالله محمد بن عبدالله اللواتی الطنجی بن بطوطه بود و به دلیل زادگاهش، یعنی طنجه، بیشتر با نام ابن بطوطه شناخته می‌شود.
او از خانواده‌ای مسلمان و اهل دانش بود و آموزش‌های دینی دریافت کرد. همین موضوع بعدها در سفرهای او اهمیت زیادی پیدا کرد، زیرا بسیاری از مسیرهای نخستین او با زیارت شهرهای مقدس اسلامی، دیدار با علما و حضور در مراکز علمی و مذهبی پیوند داشت.
اما شاید مهم‌ترین ویژگی ابن بطوطه این بود که سفر برای او خیلی زود از یک هدف مشخص فراتر رفت.
او در ابتدا می‌خواست به مکه برود؛ اما پس از رسیدن به مقصد، بازگشت مستقیم به طنجه برایش چندان جذاب نبود.
همین تصمیم کوچک، مسیر زندگی او را برای همیشه تغییر داد.
سفر ابن بطوطه از کجا آغاز شد؟
در ۱۴ ژوئن ۱۳۲۵ میلادی، ابن بطوطه طنجه را ترک کرد.
او در ابتدا مسیر شمال آفریقا را در پیش گرفت و از مناطقی در مغرب و تونس عبور کرد و سرانجام به مصر رسید. از آنجا نیز به سمت سرزمین شام و سپس حجاز حرکت کرد.
مسیر او به شهرهایی مانند اسکندریه، قاهره، بیت‌المقدس، دمشق، مدینه و مکه رسید.
اما این تنها آغاز ماجرا بود.
در آن زمان، سفر از طنجه به مکه به خودی خود سفری بسیار طولانی محسوب می‌شد. کاروان‌ها روزها و هفته‌ها در مسیرهای دشوار حرکت می‌کردند و مسافران برای امنیت بیشتر معمولاً به کاروان‌های تجاری یا زیارتی می‌پیوستند.
ابن بطوطه نیز از همین شبکه بزرگ سفر و تجارت استفاده می‌کرد؛ شبکه‌ای که شهرهای جهان اسلام را از غرب آفریقا تا خاورمیانه و آسیا به یکدیگر متصل کرده بود. ORIAS
مصر؛ نخستین مواجهه با یک جهان بزرگ
یکی از نخستین توقف‌های مهم ابن بطوطه، مصر بود.
او وارد قاهره شد؛ شهری که در قرن چهاردهم یکی از مهم‌ترین مراکز سیاسی، اقتصادی و علمی جهان اسلام به شمار می‌رفت.
قاهره برای مسافری مانند ابن بطوطه تنها یک مقصد نبود؛ دروازه‌ای بود به سمت سرزمین‌های شرقی.
او در روایت خود از نیل، شهرها، بازارها، بناها و زندگی مردم مصر سخن گفته و از شبکه گسترده ارتباطی این منطقه شگفت‌زده شده است.
از مصر به سمت شام حرکت کرد و پس از عبور از شهرهای مختلف، سرانجام به مکه رسید.
نخستین حج؛ اما پایان سفر نبود
ابن بطوطه سرانجام به مکه رسید و مناسک حج را انجام داد.
اگر هدف اولیه سفرش را در نظر بگیریم، اینجا می‌توانست نقطه پایان ماجرا باشد.
او می‌توانست مسیر بازگشت را در پیش بگیرد و به طنجه برگردد.
اما این اتفاق نیفتاد.
ابن بطوطه پس از حج تصمیم گرفت سفر خود را ادامه دهد.
از مکه به سمت عراق و ایران رفت و از شهرهایی مانند بصره، بغداد، اصفهان و شیراز دیدن کرد. بعدها نیز بار دیگر به مکه بازگشت و مدتی در آنجا اقامت داشت. منابع دانشگاهی مسیرهای این دوره را در کنار عراق، ایران و دیگر بخش‌های خاورمیانه ثبت کرده‌اند. ORIAS
در واقع، از همین دوره می‌توان فهمید که ابن بطوطه دیگر صرفاً یک زائر نبود.
او تبدیل به یک مسافر حرفه‌ای و کنجکاو شده بود.
ابن بطوطه و ایران
یکی از بخش‌های مهم سفرهای ابن بطوطه، عبور او از سرزمین‌های ایرانی بود.
او شهرها و مناطقی از ایران آن روزگار را دید و در سفرنامه‌اش درباره شهرها، مردم، بازارها، عالمان، صوفیان و شیوه زندگی مردم مطالب مختلفی ثبت کرد.
در روایت او نام شهرهایی مانند اصفهان و شیراز دیده می‌شود.
آنچه سفرنامه ابن بطوطه را ارزشمند می‌کند این است که او فقط درباره کاخ‌ها و پادشاهان نمی‌نوشت.
او به چیزهایی توجه داشت که بسیاری از مورخان رسمی کمتر به آنها می‌پرداختند؛ از قیمت و نوع کالاها گرفته تا آداب مردم، غذاها، شیوه سفر، مهمان‌نوازی، بناهای مذهبی و حتی رفتارهای روزمره.
البته نباید تصور کرد که تمام مطالب سفرنامه او بدون خطا هستند. پژوهشگران امروزی در مورد برخی مسیرها و جزئیات روایت او تردیدهایی دارند و حتی در مواردی مشخص شده که بخش‌هایی از توصیف‌های او از منابع مسافران پیشین گرفته شده است. Encyclopaedia Iranica
اما همین موضوع نیز داستان را جذاب‌تر می‌کند؛ زیرا سفرنامه ابن بطوطه تنها یک دفتر خاطرات ساده نیست، بلکه ترکیبی از خاطرات شخصی، شنیده‌ها، دانش جغرافیایی زمان خود و ادبیات سفر است.
سفر به شرق آفریقا
ابن بطوطه بعد از سفرهایش در خاورمیانه و شبه‌جزیره عربستان، راهی سواحل شرقی آفریقا شد.
او به مناطقی مانند عدن و سواحل دریای سرخ و اقیانوس هند سفر کرد و شهرهای تجاری شرق آفریقا را دید.
در این سفرها با جهان متفاوتی روبه‌رو شد؛ شهرهایی که تجارت دریایی در آنها نقش اساسی داشت و با هند، عربستان، ایران و حتی چین ارتباط تجاری برقرار می‌کردند.
ابن بطوطه از شهرهایی مانند موگادیشو، مومباسا و کیلوا سخن گفته است.
این بخش از سفر او اهمیت زیادی دارد، زیرا نوشته‌های او از منابع تاریخی مهم درباره برخی از این مناطق در قرون میانه به شمار می‌رود.
در حقیقت، او فقط مسافر نبود؛ چشمان خوانندگانش بود.
هر چیزی که می‌دید، می‌توانست بعدها تبدیل به بخشی از تصویری شود که نسل‌های آینده از آن سرزمین می‌ساختند.
از آفریقا تا آناتولی
ابن بطوطه در ادامه سفرهای خود مسیرهای دیگری را نیز تجربه کرد.
او از بخش‌هایی از آناتولی عبور کرد و وارد سرزمین‌هایی شد که امروزه بخش‌هایی از ترکیه، آسیای مرکزی و مناطق اطراف دریای سیاه را شامل می‌شوند.
در آن زمان، بخش بزرگی از تجارت میان شرق و غرب از طریق همین مناطق انجام می‌شد.
کاروان‌ها از شهرهای مختلف عبور می‌کردند و کالاها، اخبار، فرهنگ و داستان‌ها را از منطقه‌ای به منطقه دیگر منتقل می‌کردند.
ابن بطوطه در همین مسیرها با اقوام و حکومت‌های گوناگون مواجه شد و گزارش‌های زیادی درباره شیوه زندگی آنها ثبت کرد.
ورود به هند؛ جایی که زندگی ابن بطوطه تغییر کرد
یکی از مهم‌ترین فصل‌های زندگی ابن بطوطه زمانی آغاز شد که به هند رسید.
او در حدود سال ۱۳۳۳ میلادی وارد قلمرو سلطان محمد بن تغلق شد؛ فرمانروایی قدرتمند که در آن زمان بر بخش بزرگی از شمال هند حکومت می‌کرد.
محمد بن تغلق از توانایی علمی و حقوقی ابن بطوطه استفاده کرد و او را به عنوان قاضی در دهلی منصوب کرد.
اینجا ابن بطوطه از یک جهانگرد ساده فاصله گرفت و وارد ساختار حکومتی یکی از بزرگ‌ترین حکومت‌های آن زمان شد.
او چندین سال در هند ماند.
دهلی را دید، با دربار و سیاست آشنا شد و درباره زندگی مردم، طبقات اجتماعی، نظام اداری و تشریفات دربار مطالب فراوانی نوشت.
موزه متروپولیتن نیز دوره حضور ابن بطوطه در هند را حدود ۱۳۳۳ تا ۱۳۴۷ میلادی ذکر می‌کند و او را سفیر محمد بن تغلق به سوی چین معرفی می‌کند. The Metropolitan Museum of Art
اما زندگی ابن بطوطه در هند همیشه آرام نبود.
دربار محمد بن تغلق به بی‌ثباتی و تصمیم‌های ناگهانی معروف بود و ابن بطوطه نیز در مقطعی احساس کرد باید از این محیط فاصله بگیرد.
در نهایت، فرصتی برای خروج از هند به وجود آمد.
و این بار قرار بود او سفیر شود.
مأموریتی که او را به سوی چین برد
محمد بن تغلق ابن بطوطه را به عنوان سفیر به سوی دربار دودمان یوآن در چین فرستاد.
این سفر قرار بود یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های دیپلماتیک زندگی او باشد.
اما اتفاقی غیرمنتظره رخ داد.
کشتی حامل او در مسیر دچار مشکل شد و ابن بطوطه از مسیر اصلی جدا شد و سر از جزایر مالدیو درآورد.
و همین حادثه، فصل تازه‌ای از زندگی او را رقم زد.
ابن بطوطه در مالدیو؛ قاضی یک جزیره‌نشین
مالدیو در قرن چهاردهم با دنیای تجارت اقیانوس هند ارتباط داشت.
ابن بطوطه مدتی در این جزایر ماند و در آنجا به عنوان قاضی فعالیت کرد.
اقامت او در مالدیو از جالب‌ترین بخش‌های سفرنامه‌اش است؛ زیرا درباره پوشش مردم، ازدواج، روابط اجتماعی، حکومت، آداب مذهبی و زندگی روزمره مردم جزایر مطالب زیادی نوشته است.
حتی ازدواج‌های او در طول سفر نیز بخشی از داستان زندگی‌اش شده‌اند.
او در جاهایی که مدت بیشتری اقامت داشت، صرفاً یک مسافر نبود؛ گاهی قاضی می‌شد، گاهی به عنوان مهمان دربار زندگی می‌کرد و گاهی نیز در امور سیاسی یا مذهبی نقش پیدا می‌کرد.
این یکی از تفاوت‌های مهم ابن بطوطه با بسیاری از جهانگردان دیگر است.
او فقط از کنار جوامع عبور نمی‌کرد.
گاهی وارد زندگی آنها می‌شد.
سریلانکا و سفر در اقیانوس هند
ابن بطوطه پس از مالدیو راهی سریلانکا شد.
او از کوهستان‌ها و مناطق مذهبی این جزیره دیدن کرد و درباره مردم و طبیعت آن مطالبی نوشت.
پس از آن، مسیر سفرش دوباره به سمت جنوب و جنوب شرق آسیا ادامه پیدا کرد.
کشتی‌ها، بادهای موسمی و مسیرهای دریایی اقیانوس هند نقش مهمی در حرکت او داشتند.
در آن زمان دریانوردان اقیانوس هند به خوبی از الگوهای بادهای موسمی استفاده می‌کردند و همین دانش امکان ارتباط میان سواحل عربستان، هند، آفریقا و جنوب شرق آسیا را فراهم کرده بود.
ابن بطوطه وارد همین شبکه عظیم دریایی شد.
آیا ابن بطوطه واقعاً به چین رسید؟
یکی از مشهورترین بخش‌های سفرنامه ابن بطوطه، سفر او به چین است.
او مدعی است که پس از عبور از جنوب شرق آسیا، به چین رسید و شهرها و بنادر آنجا را مشاهده کرد.
برخی از پژوهشگران اصل سفر او به چین را پذیرفته‌اند، اما درباره جزئیات بعضی مسیرها و شهرهایی که نام می‌برد، بحث وجود دارد.
به طور کلی، در مورد سفرنامه ابن بطوطه باید همیشه میان «آنچه او شخصاً دیده» و «آنچه ممکن است از دیگران شنیده یا از منابع پیشین گرفته باشد» تفاوت قائل شد.
دانشنامه ایرانیکا نیز تأکید می‌کند که سفرنامه او کاملاً قابل اعتماد نیست، تاریخ‌های آن گاهی ناسازگار است و درباره برخی مسیرها و مناطق ابهام وجود دارد. Encyclopaedia Iranica
با این حال، همین روایت‌ها یکی از مهم‌ترین منابع موجود برای شناخت جهان اسلام و مسیرهای تجاری قرن چهاردهم هستند.
بازگشت به آفریقا و سفر به مالی
شاید فکر کنید بعد از رسیدن به چین، دیگر ماجراجویی‌های ابن بطوطه تمام شده است.
اما نه!
او پس از بازگشت به جهان اسلام، دوباره به سمت غرب حرکت کرد.
در نهایت راهی شمال آفریقا و سپس اندلس شد و بعد از آن تصمیم گرفت یکی از دشوارترین سفرهای زندگی خود را انجام دهد:
سفر به امپراتوری مالی در غرب آفریقا.
او از صحرای بزرگ آفریقا عبور کرد و به سرزمین مالی رسید.
در آنجا با جامعه‌ای روبه‌رو شد که از نظر اقتصادی و فرهنگی بسیار متفاوت با مناطقی بود که پیش از آن دیده بود.
ابن بطوطه در مالی با مانسا سلیمان، فرمانروای وقت، دیدار کرد و درباره حکومت، تجارت، مذهب و زندگی مردم گزارش‌هایی ارائه داد.
این بخش از سفرنامه او برای تاریخ غرب آفریقا اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا منابع مکتوب مستقل درباره برخی از جنبه‌های زندگی آن دوره محدود هستند. ایرانیکا نیز بخش‌های مربوط به شرق آفریقا، جنوب هند، مالدیو و مالی را از قسمت‌های مهم سفرنامه ابن بطوطه می‌داند. Encyclopaedia Iranica
سفر در آفریقا؛ جایی که خطر همیشه نزدیک بود
تصور عبور از صحرای آفریقا در قرن چهاردهم آسان نیست.
امروز کافی است یک خودرو یا هواپیما داشته باشید و مسیر را روی نقشه دنبال کنید.
اما در آن زمان، کاروان‌ها برای عبور از صحرا به راهنمایان باتجربه، شتر، آب، غذا و برنامه‌ریزی دقیق نیاز داشتند.
یک اشتباه کوچک می‌توانست به قیمت جان مسافران تمام شود.
ابن بطوطه با کاروان‌های تجاری حرکت می‌کرد و از شبکه مسافران و بازرگانان مسلمان استفاده می‌کرد.
در واقع، یکی از عواملی که سفرهای فوق‌العاده گسترده او را ممکن کرد، وجود همین شبکه بزرگ ارتباطی جهان اسلام بود.
ابن بطوطه در طول سفرهایش چه چیزهایی می‌دید؟
شاید جذاب‌ترین قسمت سفرنامه ابن بطوطه این باشد که او فقط درباره پادشاهان و جنگ‌ها حرف نمی‌زند.
او درباره زندگی واقعی مردم نیز نوشته است.
از غذاها و لباس‌ها گرفته تا مراسم مذهبی، ازدواج، بازارها، معماری، تجارت، حمل‌ونقل و حتی رفتار مردم در شهرهای مختلف.
به همین دلیل، سفرنامه او برای پژوهشگران رشته‌های مختلف ارزش دارد.
تاریخ‌دان می‌تواند از آن برای شناخت حکومت‌ها استفاده کند.
جامعه‌شناس می‌تواند رفتارهای اجتماعی را بررسی کند.
جغرافی‌دان می‌تواند مسیرهای ارتباطی را مطالعه کند.
و پژوهشگر فرهنگ می‌تواند تفاوت‌های زندگی مردم در مناطق مختلف را بررسی کند.
از این نظر، ابن بطوطه را می‌توان یکی از راویان مهم زندگی روزمره جهان قرون وسطی دانست.
سفرنامه ابن بطوطه چگونه نوشته شد؟
و حالا یکی از جالب‌ترین قسمت‌های داستان:
ابن بطوطه هنگام سفر، یک کتاب کامل همراه خودش نمی‌نوشت.
پس از بازگشت به مراکش، سلطان ابوعنان از او خواست داستان سفرهایش را روایت کند.
ابن بطوطه خاطرات خود را برای ابن جُزَی، نویسنده و ادیب، نقل کرد و ابن جزی آنها را به شکل یک اثر ادبی تنظیم کرد.
این کتاب با نام کامل:
«تحفة النظار في غرائب الأمصار وعجائب الأسفار»
شناخته می‌شود؛ عبارتی که می‌توان آن را تقریباً «تحفه‌ای برای نظاره‌گران؛ درباره شگفتی‌های شهرها و عجایب سفرها» ترجمه کرد.
این اثر امروزه بیشتر با نام «رحله ابن بطوطه» یا «سفرنامه ابن بطوطه» شناخته می‌شود. Cambridge University Press
بنابراین کتابی که امروز از ابن بطوطه در اختیار داریم، یک دفترچه خاطرات روزانه نیست؛ بلکه روایتی است که سال‌ها پس از آغاز سفرهای او و بر اساس حافظه، تجربه‌ها، شنیده‌ها و منابع قبلی شکل گرفته است.
آیا همه چیزهایی که ابن بطوطه گفته واقعیت دارد؟
اینجا داستان کمی پیچیده می‌شود.
برای مدت طولانی، برخی پژوهشگران درباره صحت بخشی از سفرهای ابن بطوطه تردید داشته‌اند.
دلیل هم مشخص است.
او بعد از حدود سه دهه سفر، بسیاری از وقایع را به صورت خاطره تعریف کرده بود.
در برخی موارد تاریخ‌ها با هم سازگار نیستند. بعضی مسیرها از نظر جغرافیایی محل بحث هستند و در بخش‌هایی نیز شباهت‌هایی میان نوشته‌های او و سفرنامه‌های مسافران پیشین دیده می‌شود.
برای مثال، پژوهش دانشگاه کمبریج درباره بخش مربوط به فلسطین نشان داده است که قسمت‌هایی از توصیف ابن بطوطه شباهت بسیار زیادی با نوشته‌های یک مسافر پیشین دارد. Cambridge University Press
اما این موضوع لزوماً به این معنا نیست که «ابن بطوطه دروغ گفته است».
ادبیات سفر در قرون وسطی با استانداردهای امروز متفاوت بود. نویسنده یا راوی می‌توانست از نوشته‌های مسافران قبلی استفاده کند و آنها را در روایت خود قرار دهد.
بنابراین بهتر است سفرنامه ابن بطوطه را نه یک گزارش مدرن با مختصات دقیق، بلکه یک سند تاریخی ارزشمند اما نیازمند بررسی انتقادی بدانیم.
ابن بطوطه در مقایسه با مارکوپولو
وقتی درباره ابن بطوطه صحبت می‌کنیم، معمولاً نام مارکوپولو نیز مطرح می‌شود.
هر دو در قرون میانه سفر کردند و هر دو روایت‌هایی درباره سرزمین‌های دور به جا گذاشتند.
اما تفاوت مهمی میان آنها وجود دارد.
مارکوپولو بیشتر به دلیل روایت‌هایش درباره شرق آسیا و چین مشهور است؛ در حالی که ابن بطوطه گستره بسیار وسیع‌تری از جهان اسلام و مناطق پیرامونی آن را درنوردید.
کتابخانه کنگره آمریکا نیز گستره سفرهای ابن بطوطه را بسیار فراتر از مسیرهای شناخته‌شده مارکوپولو توصیف می‌کند. The Library of Congress
هر دو اما یک ویژگی مشترک داشتند:
آنها جهان را از پشت دیوارهای شهر خود تماشا نکردند؛ وارد آن شدند.
ابن بطوطه چند کیلومتر سفر کرد؟
در منابع مختلف، مسافت طی‌شده توسط ابن بطوطه حدود ۷۵ هزار مایل، یعنی بیش از ۱۲۰ هزار کیلومتر، تخمین زده شده است. Encyclopedia of Iranian Studies
البته باید در مورد این عدد کمی محتاط بود.
مسیر دقیق بسیاری از سفرهای او مشخص نیست و برخی از بخش‌های روایت نیز مورد اختلاف پژوهشگران قرار دارد. بنابراین بهتر است عدد ۱۲۰ هزار کیلومتر را یک برآورد مشهور بدانیم، نه یک اندازه‌گیری دقیق مدرن.
با این حال حتی اگر بخشی از این مسیرها را کنار بگذاریم، باز هم حجم سفرهای او شگفت‌انگیز است.
او تقریباً سه دهه از زندگی خود را در جاده‌ها، کاروان‌ها، کشتی‌ها و شهرهای مختلف گذراند.
ابن بطوطه چند کشور امروزی را دیده بود؟
این سؤال کمی گمراه‌کننده است.
در قرن چهاردهم چیزی به نام مرزهای سیاسی امروزی وجود نداشت و بسیاری از کشورهایی که امروز روی نقشه می‌بینیم، هنوز شکل نگرفته بودند.
به همین دلیل، بهتر است به جای اینکه بگوییم «چند کشور»، درباره مناطق و قلمروهای تاریخی صحبت کنیم.
مسیرهای منسوب به او بخش‌هایی از مراکش، الجزایر، تونس، مصر، فلسطین، سوریه، عربستان، عراق، ایران، ترکیه، آسیای مرکزی، هند، مالدیو، سریلانکا، جنوب شرق آسیا، چین، شرق آفریقا، اندلس و غرب آفریقا را دربرمی‌گرفت. ORIAS
زندگی ابن بطوطه بعد از سفرها چه شد؟
ابن بطوطه پس از بازگشت به مراکش دیگر آن جوان ۲۱ سالهای نبود که از طنجه برای انجام حج خارج شده بود.
او مردی بود که بخش بزرگی از جهان شناخته‌شده زمان خود را دیده بود.
در سالهای پایانی زندگی، در مراکش ماند و احتمالاً به فعالیت‌های قضایی و دینی خود ادامه داد.
تاریخ دقیق مرگ او کاملاً قطعی نیست، اما منابع معمولاً سالهای حدود ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۷ میلادی را برای پایان زندگی او ذکر می‌کنند. ایرانیکا تاریخ مرگ او را حدود ۱۳۶۸ یا ۱۳۶۹ میلادی و کتابخانه کنگره حدود ۱۳۷۷ ذکر کرده است؛ این اختلاف خود نشان می‌دهد که درباره جزئیات زندگی پایانی او قطعیت کاملی وجود ندارد. Encyclopaedia Iranica
چرا ابن بطوطه هنوز مهم است؟
بیش از ششصد سال از زندگی ابن بطوطه گذشته است.
شهرهایی که او دیده، تغییر کرده‌اند.
حکومت‌هایی که درباره آنها نوشته، از بین رفته‌اند.
بسیاری از جاده‌هایی که او با شتر و اسب طی کرده، امروز دیگر وجود ندارند.
اما سفرنامه او همچنان خوانده می‌شود.
چرا؟
چون ابن بطوطه فقط درباره مکان‌ها حرف نمی‌زد.
او درباره آدم‌ها حرف می‌زد.
وقتی از شهری عبور می‌کرد، تلاش می‌کرد بفهمد مردم چگونه زندگی می‌کنند، چه می‌خورند، چگونه لباس می‌پوشند، چه اعتقاداتی دارند، چگونه تجارت می‌کنند و چگونه با مسافر برخورد می‌کنند.
به همین دلیل، سفرنامه او برای انسان امروز نیز جذاب است.
ما در واقع با خواندن نوشته‌های او فقط درباره قرن چهاردهم اطلاعات به دست نمی‌آوریم؛ بلکه می‌بینیم یک انسان قرن چهاردهم چگونه جهان را می‌دید.
چند واقعیت جالب درباره ابن بطوطه
۱. سفرش را در ۲۱ سالگی آغاز کرد.
هدف اولیه او انجام حج بود، اما سفرش نزدیک به سه دهه ادامه پیدا کرد. The Library of Congress
۲. او فقط یک جهانگرد نبود.
در طول زندگی خود قاضی، عالم دینی، مهمان دربار و سفیر نیز بود.
۳. در هند قاضی شد.
محمد بن تغلق او را به مقام قضایی منصوب کرد.
۴. به مالدیو رفت و مدتی در آنجا قاضی بود.
۵. مأموریت دیپلماتیک به سوی چین داشت.
۶. از بخش‌هایی از ایران دیدن کرد.
۷. با یکی از مهم‌ترین فرمانروایان غرب آفریقا، مانسا سلیمان، دیدار کرد.
۸. سفرنامه او را شخص دیگری به نگارش درآورد.
ابن بطوطه خاطراتش را روایت کرد و ابن جزی آنها را تدوین کرد. Cambridge University Press
۹. سفرنامه او تنها یک دفتر خاطرات نیست.
بخش‌هایی از آن از منابع و روایت‌های قبلی نیز تأثیر گرفته است. ORIAS
۱۰. یکی از مهم‌ترین منابع شناخت جهان قرون وسطی است.
به‌ویژه درباره مناطقی که منابع تاریخی مستقل کمتری از آنها باقی مانده است.
ابن بطوطه؛ مسافری که مقصد برایش کافی نبود
شاید اگر بخواهیم زندگی ابن بطوطه را در یک جمله خلاصه کنیم، باید بگوییم:
او برای رسیدن به مقصد سفر نکرد؛ خودش را در مسیر پیدا کرد.
قرار بود از طنجه به مکه برود و برگردد.
اما وقتی به مکه رسید، هنوز چیزی در وجودش او را به ادامه راه دعوت می‌کرد.
پس به عراق رفت.
بعد ایران.
بعد شرق آفریقا.
بعد آناتولی.
بعد آسیای مرکزی.
بعد هند.
بعد مالدیو.
بعد سریلانکا.
بعد جنوب شرق آسیا.
بعد چین.
و وقتی سرانجام به خانه برگشت، باز هم سفر برایش تمام نشده بود؛ این بار در قالب روایت.
او داستان جهان‌هایی را که دیده بود برای دیگران تعریف کرد و همین داستان‌ها قرن‌ها بعد به دست ما رسید.
امروز فاصله میان دو نقطه جهان را می‌توان در چند ساعت با هواپیما طی کرد؛ چیزی که برای ابن بطوطه ممکن بود ماه‌ها زمان ببرد. مسیرهایی که او با کاروان و کشتی طی می‌کرد، امروز بخشی از شبکه گسترده پروازهای بین‌المللی هستند و برنامه‌ریزی یک سفر خارجی به مراتب ساده‌تر از گذشته شده است. در این میان، انتخاب مسیر مناسب و تهیه بلیت هواپیما یکی از نخستین مراحل هر سفر است و آتوسا پرواز نیز در حوزه خدمات گردشگری، به‌صورت تخصصی در زمینه بلیت هواپیماهای خارجی فعالیت می‌کند.
اما یک چیز از زمان ابن بطوطه تا امروز تغییر نکرده است:
انسان هنوز وقتی پا به سرزمینی ناشناخته می‌گذارد، همان حس قدیمیِ کنجکاوی را تجربه می‌کند؛ اینکه آن سوی این جاده، این کوه، این دریا و این افق چه چیزی انتظارش را می‌کشد؟
شاید راز ماندگاری نام ابن بطوطه هم همین باشد.
او فقط جهان را ندید؛
جهان را برای کسانی که هرگز فرصت دیدنش را نداشتند، روایت کرد.
و شاید به همین دلیل است که قرن‌ها بعد، وقتی نام بزرگ‌ترین جهانگردان تاریخ را مرور می‌کنیم، هنوز یک نام با فاصله‌ای طولانی از طنجه قرن چهاردهم به گوش می‌رسد:
ابن بطوطه؛ مردی که تقریباً سی سال سفر کرد تا جهان را برای آیندگان تعریف کند.
